Eitt stysta þingmál vetrarins er jafnframt eitt það mikilvægasta fyrir framtíðarhagsmuni þjóðarinnar. Meginefni frumvarpsins rúmast í einni setningu: Vatnalög, nr. 20/2006, með síðari breytingum, falla brott. Jafnframt eru felld úr gildi lög um breytingar á lögum um varnir gegn landbroti.

Kýrskýrt.

Engar málalengingar. Málið dautt.

Efnisatriði málsins snerta að vonum viðkvæman streng í brjósti þjóðarinnar og varða grundvallarspurningar í stjórnmálum um eignarhald á auðlindum náttúrunnar. Allir sem fylgst hafa með umræðum um málið undanfarna daga, á netinu og í öðrum fjölmiðlum sjá að eignarhald á vatni vekur heitar tilfinningar meðal landsmanna og það er engin furða.

Ég er þeirrar skoðunar að ekkert verkefni stjórnmálanna sé mikilvægara til lengri tíma litið en að tryggja þjóðareign á sameiginlegum auðlindum, sem þetta land okkar býr yfir.

Meirihluti iðnaðarnefndar fjallaði vandlega um frumvarpið og reyndar alla sögu vatnalöggjafar á Íslandi frá þjóðveldisöld og styður þá leið sem iðnaðarráðherra lagði upp með, af afnema vatnalögin frá 2006 og leysa þar með  fyrir fullt og allt úr þeirri réttaróvissu sem ríkt hefur um afdrif hinna umdeildu vatnalaga allt frá árinu 2006.

Grafið undan almannahag

Samanburður á gildandi vatnalögum frá 1923 og þeim sem ætlað var að koma í staðinn leiðir í ljós að megináhrif þeirra yrðu að styrkja réttindi landeigenda á kostnað réttinda almennings. Í vatnalögunum 2006 eru öðlast landeigendur í fyrsta sinn formlegan eignarrétt á vatni í eignarlöndum sínum, í stað þess að hafa umráða- og hagnýtingarrétt eins og verið hefur frá 1923 og raunar frá örófi.

Talsmenn þáverandi ríkisstjórnarflokka, Sjálfstæðisflokks og Framsóknarflokks, hafa frá fyrstu tíð reynt að draga úr mikilvægi þessarar breytingar – hafa kallað hana formbreytingu án efnisbreytingar – en sjónarmið þeirra hafa verið gagnrýnd harðlega .

Þannig er athyglisvert að jafnvel lögspekingar sem lýstu sig efnislega sammála breytingunni, eins og Eiríkur Tómasson, létu að því liggja að lögin gengju of langt í að styrkja stöðu landeigenda á kostnað almannahagsmuna, eða eins og segir í áliti Eiríks:

„Vegna þess fortakslausa orðalags, sem þar er að finna, er það hins vegar að mínum dómi enn brýnna en áður að setja þessum eignarrétti skorður í lögum og þá með ótvíræðum hætti, áður en eða um leið og hin nýju lög taka gildi, ef vilji löggjafans stendur til þess. Að öðrum kosti er næsta víst að eignarrétturinn yrði ekki skertur frekar með síðari lagasetningu, nema með því að gjalda eigandanum bætur…“

Í þessum orðum eru fólgin mikilvæg sannindi því eitt af því sem gerði vatnalögin frá 1923 að vandaðri löggjöf var það góða jafnvægi sem þar var myndað milli réttinda almennings og réttinda landeigenda.  Landeigendum var tryggður hagnýtingarréttur en með skýrum takmörkunum sem tryggðu réttindi almennings til aðgangs að vatni, til baða, til umferðar um vatn og svo framvegis.

Þessu jafnvægi var raskað með alvarlegum hætti í vatnalögunum 2006 og þess vegna var rofinn friður um skipan vatnamála sem ríkt höfðu í landinu í rúm 80 ár. Það er því holur hljómur í þeim málflutningi Sjálfstæðismanna að afnám vatnalaganna í dag feli í sér rof á sáttagjörð. Með afnámi laganna er þvert á móti skapaður grundvöllur fyrir nýja sátt um þessa mikilvægustu auðlind þjóðarinnar því þá höfum við hreint borð við að skapa nýja heildstæða löggjöf um vatnið, sem tryggir eignarhald almennings á auðlindinni og takmarkaðan hagnýtingarrétt landeigenda.

Hvað er í húfi?

Iðnaðarnefnd skilaði af sér meirihlutaáliti síðastliðinn föstudag og síðan höfum við beðið þess að málið kæmist á dagskrá. Tíminn til að leysa málið er naumur, því vatnalögin frá 2006 taka gildi 1. júlí næstkomandi nema Alþingi afnemi þau lög eða fresti gildistöku þeirra. Um þetta er nú tekist á vettvangi formanna flokkanna og vonandi finnst á málinu lausn í dag eða á morgun.

Ég segi fyrir minn hatt að Alþingismenn eru að bregðast þjóð sinni ef þeir tryggja ekki að vatnalögin frá 2006 komist aldrei til framkvæmda.

Skúli Helgason

Hitti Pollýönnu á aðalfundi Græna netsins – hún þakkaði mér fyrir formennsku í því góða félagi í þrjú ár og fagnaði kjöri Dofra Hermannssonar – Polla hefur alltaf umgengist mig af ákveðinni varfærni en er beinlínis skotin í Dofra og var heldur dauf eftir prófkjörið í vetur. Mig grunar hún hafi kosið Besta.

Polla kom reyndar aðallega á Sólon að hlusta á Vilhjálm Þorsteinsson tala um orkustefnuna sem töluverð nefnd á vegum Kötu Júl er í þann mund að skila af sér – og hún var ánægð með Vilhjálm:

„Þetta er alvöru,“ sagði Pollýanna, „þarna er farið í gegnum þessi orkumál frá öllum sjónarhornum, ekki bara orkufyrirtækjanna og stóriðjunnar – og ekki bara með einhverri hippaspeki. Þegar þessi vinna er komin í gott plagg geta ríkisstjórnin og þið á þinginu – ertu ekki nýdottinn þangað inn aftur? – haft eitthvað að miða við til framtíðar í staðinn fyrir upphrópanir og þras um eina og eina virkjun.“

Ég samsinnti þessu – því mér líkuðu ágætlega vinnubrögðin hjá nefndinni og framsetning Vilhjálms – held reyndar upp á þá bræður alla: Gallinn er bara sá, Polla mín, að orkufyrirtækin eru ekkert með í þessu og eiga eftir að draga lappirnar endalaust – þau eru ríki í ríkinu sem enginn ræður við.

Það kom svipur á Pollýönnu: „Alltaf sami tónninn í ykkur þessu umhverfisliði! Auðvitað er brekka eftir í þessu – allt full af brekkum. En sérðu ekki hvað hefur gerst á bara fáum árum: Orkustefnan hérna í dag hjá Vilhjálmi prúða. VG og Samfylkingin ná saman um Rammaáætlunarfrumvarpið sem er komið inn í þingið þótt það verði ekki afgreitt fyrren í haust. Landskipulagið inni í skipulagsfrumvarpinu og verður samþykkt næsta vetur. Gott fólk að endurskoða alla náttúruverndarlöggjöfina einsog þið eruð búin að vera að kalla eftir árum saman. Og allt á fullu við aðgerðaáætlun í loftslagsmálum eftir mikla vinnu í tveimur merkilegum skýrslum núna síðustu árin. Enda hafa þrír umhverfisráðherrar síðustu verið grænir: Kolbrún, Þórunn og Svandís. Og sumt af þessu er nánast einsog þið pöntuðuð það í Fagra Íslandi fyrir bara nokkrum árum.“

M: – Já, það er rétt, kæra Pollí – en þú heyrðir í Sigmundi jarðfræðingi: Það þýðir lítið að skrifa og samþykkja orkustefnu ef það á að klára nánast alla orku á Suður- og Suðvesturlandi í Helguvíkurálverið, og svo í næsta bita alla orku á Norður- og Norðausturlandi í þessa dellu á Bakka.

„Auðvitað ekki,“ segir Poll-Poll, „en hér er vinstristjórn! Fariði bara á fullt að skapa aðstæður fyrir öðruvísi atvinnulíf! Er ekki Vilhjálmur einmitt stjórnarformaður í Verne? Og Dofri framkvæmdastjóri í sprotaátakinu?“

M: – Við erum að reyna. En það vill enginn bíða. Störf strax, alveg sama hvernig og hvað þau kosta. Sjáðu Árna Sigfússon. Sjö menn í Keflavík. Allt út á taumlaus loforð um stóriðju og orkufyllirí.“

„Árni er úr járni og segir poi-oi-ong. Sunguði það ekki hérna um árið i Reykjavíkurlistanum? Þið eigið bara að hætta að mikla fyrir ykkur allan vanda og spila ykkur alltaf einsog fórnarlömb. Það er ekkert skemmtilegt að horfa upp á Kárahnjúka, eða kolefnishlutfallið, eða til dæmis villtan akstur utan vega, eða umgengnina um dýraríkið á sjó og landi – en græna hreyfingin hefur samt verið að vinna stöðuga sigra allt frá því náttúruvernd varð til í pólitíkinni kringum  1970. Og aldrei einsog núna á síðustu misserum – það er stórsókn í gangi og ótrúleg færi, bara ef menn geta rifið sig upp úr gamalli sjálfsmeðaumkun og minnimáttarhugarfari. Unga liðið stendur með ykkur, og landsbyggðin er líka að koma, af því þar eru menn að venja sig á ferðaþjónustu og menntun og náttúrlega framleiðslu og hættir að trúa á þrjúhundruð ára gömul iðnbyltingarfræði. Meira að segja Gísli Marteinn er orðinn grænn – hvernig heldurðu að Hannesi Hólmsteini líði?“

Við fáum okkur annan kaffibolla – ég venjulegt svart, Pollýanna auðvitað latté og trúir mér fyrir því að núna ætli hún að halda með Argentínumönnum á HM. „Þetta eru einu alvöru-karlmennirnir eftir í heiminum, geta bæði spilað fótbolta og dansað tangó,“ segir Polla með glampa í augunum. Ég tauta eitthvað um Ribery og Govou … en Pollýanna lætur sem vind um eyru þjóta, slær hendinni út og brosir: Messi …, hallar svo aðeins dreymin undir flatt og viðurkennir fúslega að hún hafi samt alltaf verið langveikust fyrir Diego Armando: – Já, drengurinn er breyskur og með kjaft, og svo er það kókið og konurnar – en hann er bara snillingur, þessi elska … og svo kemur hann alltaf aftur …

– Svona eigiði einmitt að hugsa, þið í þessum grænu netum: Aldrei gefast upp.

Mörður Árnason

Ég gleymi því seint hvað ég var svekktur eftir Alþingiskosningarnar 2003. Ég vann hjá Samfylkingunni sem „textagerðarmaður“ (minnir mig að það hafi heitið) en ég blés líka í rauðar blöðrur og var þessi ókunnugi sem gaf börnum nammi í kosningamiðstöðinni.

Vinnudagurinn síðustu vikurnar var langur og manni fannst eins og sagan væri ekki að gerast heldur að rætast. Við myndum vinna þessar kosningar vegna þess að við áttum það beinlínis skilið. God was on our side.

Og að vissu leyti unnum við kosningarnar. Bættum við okkur þremur mönnum en vegna þess að Ingibjörg Sólrún Gísladóttir komst ekki inn var sigurinn fremur beiskur og það var einungis tímaspursmál hvenær hann yrði túlkaður sem meiriháttar ósigur.

Meirihlutasamstarf D og B rétt lafði. Og sögnin „að lafa“ reyndist algert lykilatriði því meirihlutinn hélt nefnilega og skilaboðin voru þau, að mati Ríkisstjórnarflokksins, að þjóðin vildi meira af því sama sem var tæknilega rétt en siðlega fullkomlega útí hött.

Mikið ógeðslega var ég síðan sár þegar þeir handsöluðu dílinn. Four more years. Ég datt í það heima hjá mér og pantaði far til Grikklands, dvaldi þar í tvær vikur, þambaði úsó og reykti smávindla með kirsuberjabragði. Át östabökur og synti í pelópskum sjó.

Hætti að hugsa um pólitík. Leiddi ekki hugann að henni aftur fyrr en í mars á þessu ári.

…

Það virðist eins og einhver straumhvörf hafi orðið í íslenskri pólitík í kosningunum um þarsíðustu helgi. Fjórflokknum var hafnað og bylting fræga fólksins varð að veruleika. Ég hef enn ekki fundið hjá mér þörf til að hafna Besta flokknum sem hverju öðru prímfrati og hef bara, frómt frá sagt, nokkra trú á Gnarr og félögum. Að þeir geti, eins og þeir sögðust ætla að gera, gert stjórnmál að einhverju sem allir geta tekið þátt í. Ekki bara útvaldir.

…

Síðan tók ég þátt í kosningabaráttu Fjarðalistans. Og við töpuðum.

Enginn fær mig til að trúa því að þetta hafi verið afhroð en engu að síður tapaði Fjarðalistinn þessum kosningum. Við töpuðum manni og nokkrum prósentum.

Sjálfstæðisflokkur (eða X-D eins og þeir vilja láta kalla sig) bætti hinsvegar við sig manni og nokkrum prósentum. Það breytir því ekki að við hefðum getað sagt, eins og foringjarnir um árið, að þetta væri varnarsigur – gleymið ekki að meirihlutinn hélt. Það var hinsvegar ekki gert. Meira að segja fyrir kosningarnar sagði oddviti Fjarðalistans að frumkvæði að meirihlutaviðræðum ætti að vera í hendi þess sem sigrar.

Þessi orð vöktu ekki neina athygli fyrr en eftir kosningar. Fyrr en ljóst var hvað þetta þýddi fyrir vinstrið í Neskaupstað.

Og það vekur mig til umhugsunar. Það er ástæðan fyrir þessum skrifum.

…

Það er óumflýjanlegt annað en að verða var við svekkelsið í Neskaupstað þessa dagana.

Valdatíð vinstrimanna í bænum er formlega lokið.

Henni lauk nefnilega ekki alveg með sigri Biðlistans um árið, en núna er henni endanlega lokið. Náðarhöggið hefur verið veitt. Síðasti naglinn negldur í kistuna. Og það með hjálp heimamanns.

Að þessu sinni getum við ekki látið reiðina bitna á einhverjum ferlega ljóshærðum Reyðfirðingi.

Núna er það bara hann Jón Björn Hákonarson, sveitungi okkar frá Miðbæ í Norðfjarðarsveit, sem á heiðurinn. Ég efa það ekki í eitt augnablik að í skuggsælum eldhúskrókum Neskaupstaðar er nafni minn til umræðu. Ójá. Maðurinn sem leiddi Sjálfstæðisflokkinn til valda í Neskaupstað.

Hafi nafni minn einhvern tímann haft ástæðu til noju er það núna.

Það mun engu skipta hversu farsælan stjórnmálaferil Jón Björn á fyrir höndum. Jafnvel þótt hann muni einhvern tímann brugga heimsþekktan snafs undir heitinu „Litla Moskva“ er hann og mun alltaf verða, í hinni litlu en stórmerkilegu sögu norðfirskra stjórnmála, maðurinn sem leiddi íhaldið að kjötkötlunum.

Sem vinstrimaður ætti ég auðvitað að hata nafna minn.

En ég geri það ekki.

Mér finnst þetta bara helvíti töff. Þetta lýsir hugrekki sem ég hélt, satt best að segja, að nafni minn byggi ekki yfir.

…

Fýlan og svekkelsið í vinstrisinnuðum Norðfirðingum (ekki öllum en sumum) er meðal annars vegna þess að sumir norðfirskir vinstrimenn telja sig eiga Jón Björn. Ef ekki allan, þá í það minnsta nokkuð mörg hlutabréf. Þeir flykktust jú á kjörstað fyrr á þessu ári og komu honum í oddvitastöðu í opnu prófkjöri hjá Framsókn í Fjarðabyggð.

Þeir tóku sumsé þátt í uppröðunarstarfi flokks sem þeir höfðu aldrei hugsað sér að kjósa og ætlast til þess nú að hann gegni fyrirmælum. Að hann hlýði. Hann átti að verða „Norðfirðingurinn“ í forystu Framsóknar. Maðurinn sem átti að gæta hagsmuna Norðfirðinga (á vinstri kantinum) fyrst og síðast sem var meðal annars fólgið í því að halda Fjarðalistanum við völd.

Menn bera fyrir sig nú að þeir hafi verið kjósa hann vegna þess hversu skörungslega hann bar sig í „bæjarskrifstofumálinu“ svokallaða, en hafi það verið ástæðan hefði verið rökrétt fyrir þetta sama fólk að ganga alla leið og kjósa helvítis Framsóknarflokkinn. Það má svosem vera að það hafi gert það, en það gerir þetta svekkelsi bara enn óskiljanlegra.

…

Ég vil ekki hljóma dramatískur en svona hugsun er eins úrkynjuð og hún er hættuleg og því miður er þetta ekki í fyrsta skipti sem ég hef orðið vitni að svona aðför.

Bara hér fyrir austan er til nýlegt dæmi eða muniði ekki örugglega eftir því hvernig virkjunarsinnar fjölmenntu á aðalfund Náttúruverndarsamtaka Austurlands um árið?

Þeir gerðu það ekki vegna einlægrar ástar á náttúru og náttúruvernd. Neineinei, ekki frekar en vinstrimenn í Neskaupstað tóku þátt í prófkjöri Framsóknar vegna ástar á lýðræðinu. Virkjunarsinnar gerðu þetta, líkt og Norðfirðingarnir, vegna þess að þeir ætluðu að kúga einhvern til hlýðni.

Þið afsakið orðbragðið, en þetta er einskonar nauðgun.

…

Ég veit ekki hvers vegna, en mér finnst eins og það sé tenging á milli þessa svekkelsis og þeirrar pólitísku menningar sem ráðið hefur ríkjum í Neskaupstað í marga, marga áratugi.

Í því andrúmi þótti eðlilegt að einn flokkur hefði völdin, það þótti eðlilegt að stjórnendur fyrirtækja sætu í stjórn bæjarins og öfugt, það þótti heppilegt að bæjarstjórinn ritstýrði héraðsfréttablaðinu og það þótti eðlilegt að forystumenn Flokksins semdu þorrablótsannálinn.

Flokkurinn var Neskaupstaður og Neskaupstaður var Flokkurinn. Sambönd manna snerust um samtryggingu. Ekki vináttu eða hugsjónir. Hvað er best fyrir „Okkur“, en ekki hvað er best fyrir okkur.

Jón Björn sveik „Okkur“. Hann skuldaði „Okkur“ undirgefni vegna þess að „Við“ komum honum þangað þar sem hann er.

Hvernig ætlar Jón Björn horfast í augu við „Okkur“? Svikarinn sjálfur!

Svona hugsun segir mér að það er ekki allt í sómanum í Danaveldi. Fúkkalyktin er manni eiginlega um megn. Augljóst hverjum hugsandi manni að það eru ekki bara samgöngulegar röksemdir fyrir breiðari Norðfjarðargöngum. Það þarf að lofta út.

…

Sjálfstæðisflokkurinn vann kosningarnar í Fjarðabyggð og Jón Björn gerði það sem var siðlegt, gott og lýðræðislegt. Hann hefði getað gert sjálfum sér þetta auðvelt og viðhaldið sama meirihluta, vegna þess að meirihlutinn lafði jú, en hann hlustaði á fólkið í Fjarðabyggð.

Ekki bara í Neskaupstað.

Þetta gerir honum örugglega erfiðara um vik í hinu daglega lífi og ég hvet hann eindregið til að mæta ekki á barinn í Nesk næstu fjögur árin.

Ég veit ekki með ykkur, en næst þegar ég hitti nafna ætla ég að heilsa honum með virktum (enda ekki á hverjum degi sem maður hittir forseta) og óska honum til hamingju.

Á einhvern óvæntan hátt varð hann ekki bara maðurinn sem leiddi íhaldið að háborðinu, heldur líka lifandi sönnun þess að þrátt fyrir allt óx eitthvað annað en mosi og arfi í skugga Bjarna Þórðar, Kidda Jó og Smára Geirs.

Jón Knútur Ásmundsson

Sérstakt stjórnlagaþing, þjóðkjörið á svig við flokkakerfið, án þátttöku ráðherra og þingmanna, með öll þau völd sem unnt er að veita því – þetta er ein af sjálfsögðum umbótaaðgerðum eftir hrun og búsáhaldabyltingu, tilraun til að skjóta nýjum grundvelli undir samfélagið – skapa Nýja Ísland.

Að þetta margumtalaða þinghald skuli ekki ennþá vera á hreinu – skýrir kannski að hluta til útreiðina sem listar hefðbundinna framboða fengu í kosningunum um daginn.

Sjálfstæðisflokkurinn er skíthræddur við stjórnlagaþing og berst gegn því með öllum ráðum. Þarna gæti eitthvað gerst – sem klíkubandalagið í Sjálfstæðisflokknum næði ekki að kontrólera, annaðhvort í krafti auðs og valda eða þá með hótunum og málþófsruðningi gegn veiklunduðum meirihluta á alþingi.

Hugmyndin um úrtaks-þjóðfund er alveg ágæt sé sá fundur liður í undirbúningi og almennri umræðu fyrir sjálft stjórnlagaþingið. Úr slíkum fundi kæmu eflaust ýmsar hugmyndir og tillögur – en fyrst og fremst mundi fundarhaldið líklega verða til tákns um að þjóðin öll tekur þátt í þessari endursköpun með margvíslegum hætti.

Hugmyndavinnan er nefnilega óvenjulega langt komin um nýja stjórnarskrá. Það er búið að ræða þau mál, skrifa um þau og setja þau inn í stefnuskrár almannasamtaka og stjórnmálaflokka í ein 66 ár – þannig að aðeins sé tekinn tíminn frá lýðveldisstofnun. Áður hafði langtímum saman farið fram stjórnarskrárumræða á Íslandi, nánast samfellt allt frá því á fyrrihluta 19. aldar.

Það sem núna liggur fyrir er að vinna úr þessum hugmyndum og tillögum, læra af mistökum undangenginna ára og áratuga, og smíða stjórnskipulag sem hentar nýjum tímum.

Tillagan sem Mogginn kynnir í gær úr Sjálfstæðisflokknum um þjóðfund í staðinn fyrir stjórnlagaþing – er eingöngu sett fram til að slátra stjórnlagaþinginu  og sjá til þess að Sjálfstæðisflokkurinn hafi aftur undirtökin um stjórnskipulag þjóðarinnar – í félagi við afturhaldsmenn og værukæra hugdeyfingja annarstaðar í flokkakerfinu.

Stjórnarmeirihlutinn sem ég er hluti af samþykkir auðvitað stjórnlagaþing hvað sem líður undanbrögðum og villuljósum Sjálfstæðisflokksins. Ríkisstjórnin sem ég styð fellst auðvitað ekki á tillögu um að síðdegiskaffi í Laugardalshöll og enn ein sérfræðinganefndin komi í staðinn fyrir þjóðkjörna samkomu um stjórnskipunina með völd við hæfi þeirra atburða sem við lifum lengi enn í skugga þeirra.

Mörður Árnason

Í nóvember 2007 kom út bók sem ég skrifaði um Elías Mar rithöfund. Hún heitir „Nýr penni í nýju lýðveldi“.

Ég held að þetta sé áhugaverð bók. Hún hefur allavega fengið góða dóma og hrós hjá þeim sem hafa lesið hana. Elías var vinstrisinni og hernámsandstæðingur.

Ég leyfði mér að halda því fram í viðtölum okkar að allur þjóðernisæsingurinn vegna veru Bandaríkjahers hér á landi væri svolítið sérkennilegur í dag og ekkert mjög sannfærandi. Voru ekki Bandaríkjamenn vina- og lýðræðisþjóð sem hafði átt stóran þátt í því að losa Evrópu undan oki nasismans? Var ekki bara hið besta mál að njóta verndar þeirra og vinskapar í viðsjálum heimi?

Elíasi fannst þetta vondur málatilbúnaður hjá mér og ég þarf varla að taka fram að hann var mjög mikið á móti aðild Íslands að Evrópusambandinu. Elías vinur minn var eins og fleiri íslenskir vinstri menn af hans kynslóð: heimsmaður í andanum en einangrunarsinni hvað varðaði stöðu Íslands í heiminum.

Hann kvaðst reyndar vera svolítið hræddur um nýtt hernám. Ég hváði og spurði hvort hann vildi kannski fá bandaríska herinn aftur. Þá sagði Elías:

Nei, það vil ég ekki, en ég vil að við höfum afskaplega gott samband við Bandaríkjamenn um að hernema okkur aftur með stuttum fyrirvara ef á þarf að halda. Ég vil heldur hafa Bandaríkjamenn en Kínverja. Ef Bandaríkjamenn myndu ekki vilja þetta, vildi ég að við töluðum við Breta eða einhverja norðurlandaþjóð.

Ég er smeykur við við Kínverja vegna þess að Kínverjar eru með útþenslustefnu.

Hjálmar Sveinsson

Nokkur umræða hefur sprottið um fjárfestingarsamninga vegna umfjöllunar og afgreiðslu Alþingis á nýjasta samningnum, vegna gagnavers í Reykjanesbæ. Sumt af því sem haldið er fram rétt, en annað rangt, og því er efni til að fjalla eilítið um fjárfestingarsamninga almennt.

Sérstakir samningar um erlenda fjárfestingu tíðkast í flestum löndum heims, og m.a. bæði í Bandaríkjunum og Evrópu. Í Bandaríkjunum er löng hefð fyrir klæðskerasniðnum samningum um einstök verkefni (ad hoc); svo dæmi sé nefnt fékk BMW margháttaða fyrirgreiðslu þegar þeir reistu bílaverksmiðju í Suður-Karólínu á sínum tíma.

Í Evrópu (ESB og EES) gildir samræmdur lagarammi um opinberar ívilnanir vegna fjárfestinga. Slíkar ívilnanir má aðeins veita á sérstökum atvinnuþróunarsvæðum, ívilnun má aðeins nema tilteknu hlutfalli af upphæð fjárfestingar og eftirlitsstofnanir ESB/EES, í okkar tilviki Eftirlitsstofnun EFTA (ESA), fylgist með ferlinu og verður að staðfesta endanlegan samning.

Fjárfestingarsamningar, með heimildum í sérlögum frá Alþingi, hafa verið gerðir vegna allra helstu stóriðjuframkvæmda á Íslandi, til dæmis nýlega vegna Norðuráls (sjá lög um fjárfestingarsamning Norðuráls hér).

Fjárfestingarsamninga innan ESB/EES ramma má aðeins gera vegna verkefna á atvinnuþróunarsvæðum. Þá má til dæmis ekki gera vegna verkefna á höfuðborgarsvæðinu.

Helsti tilgangur fjárfestingarsamninga er að tryggja viðskiptaumhverfi, einkum hvað varðar skatta og gjöld, til langs tíma. Stóriðjusamningar hafa hingað til verið gerðir til 20 ára en ESA hefur nýlega lagst gegn svo löngum samningum og er almennt verið að stytta þá niður í 10 ár eða svo.

Fjárfestar sem koma með stórar upphæðir inn í land, svo nemur tugum milljarða króna, vilja skiljanlega hafa nokkra vissu fyrir því að skattaumhverfi eða öðrum rekstrarforsendum verði ekki gjörbreytt eftir fá ár, þannig að upphafleg viðskiptaáætlun falli um sjálfa sig. Því snúast samningarnir gjarnan um tiltekin þök eða hámörk á skattahlutföll.

Svo dæmi sé tekið af samningi vegna gagnavers í Reykjanesbæ, en frumvarp um heimild til gerðar hans má sjá hér, þá er hámark tekjuskatts 15% fyrstu 5 árin og 18% næstu 5 árin, en 25% eftir það. Þetta þak er hærra en hjá Norðuráli, sem hefur tryggðan 15% tekjuskatt í 20 ár. Taka má fram til skýringar að tekjuskattshlutfall fyrirtækja var 15% þegar samningagerðin hófst en er nú 18%.

Eitt af því sem horft er til þegar ákvörðun er tekin um fjárfestingarsamning, og við staðfestingu hans hjá ESA, er hvort um sé að ræða verulega röskun á samkeppni. Ef til dæmis væri um að ræða ívilnun til fyrirtækis sem ætlaði sér að keppa með öflugum hætti á innanlandsmarkaði við fyrirtæki sem þar væru fyrir, og njóta ekki ívilnunar, yrði slíkt varla samþykkt. Og auðvitað gilda samkeppnislög um viðkomandi fyrirtæki, hvort sem þau hafa gert fjárfestingarsamning eður ei.

Að sama skapi gildir að öll fyrirtæki sem uppfylla málefnaleg skilyrði um nýja fjárfestingu á atvinnuþróunarsvæðum, eiga tilkall til þess að fá sambærilegar ívilnanir; það liggur í hlutarins eðli og í jafnræðisreglu stjórnsýslulaga og stjórnarskrár.

Nú hefur iðnaðarráðherra lagt fram frumvarp á Alþingi um almennan ramma um nýfjárfestingar og ívilnanir vegna þeirra. Ef það verður samþykkt má gera ráð fyrir að sértæk lög um einstök verkefni leggist af, heldur verði þau afgreidd af ráðuneytinu með almennum hætti innan rammans. Er full ástæða til að fagna þessu enda er slík löggjöf í gildi í velflestum nágrannalöndum.

Vilhjálmur Þorsteinsson

Margt hefur verið rætt og ritað um áhrif svokallaðrar „fyrningarleiðar“ á sjávarútveginn sem ýmsir spá falli verði leiðin farin. Nýleg skýrsla Háskólans á Akureyri staðfestir að svo þarf ekki að vera. Það veltur á útfærslunni og menn verða að vanda sig.

Í öllu þessu máli hefur borið á því að hugtök eru túlkuð með mismunandi hætti. Þetta torveldar  umræðuna. Sumir hafa kosið að skilja tuttugu ára fyrningarleið þannig að núverandi kvótahafar verði „rændir“ þeirri „eign sinni“ sem þeir hafa sjálfir slegið á fiskinn í sjónum.

Stuðningsmenn breytinganna leggja allt annan skilning í þetta mál.

Stefnan segir til um að þær aflaheimildir sem innkallaðar verða muni renna í auðlindasjóð, þaðan sem þær verða leigðar út aftur gegn sanngjörnu gjaldi til þeirra sem stunda útgerð. Hvort við gerum þetta á tuttugu árum – eða innköllum allt í einu og endurúthlutun til langs tíma (12-15 ára) – er bitamunur en ekki fjár.

Aðalatriðið er að gjald komi fyrir nýtingarréttinn og að forræðið og eignarhaldið yfir auðlindinni sé ótvírætt hjá þjóðinni. Þetta er í anda þess sem stjórnarsáttmálinn kveður á um, og í anda þess sem landsfundur Samfylkingarinnar samþykkti fyrir síðustu kosningar.

Markmiðið er að fiskveiðar umhverfis landið séu þjóðhagkvæmar og skapi verðmæti og störf en séu jafnframt í samræmi við alþjóðlegar skuldbindingar um verndun vistkerfa, lífríkis og hafsbotns.

Í stjórnarsáttmálanum er því heitið að endurskoðunin verði unnin í samráði við hagsmunaaðila í sjávarútvegi og miðað við að áætlun um innköllun og endurráðstöfun taki gildi í upphafi fiskveiðiársins 1. september 2010.

Samráðs- og sáttaferli

Stjórnvöld hafa gert sitt ítrasta til að standa við þetta fyrirheit. Samráðið hefur staðið yfir í allan vetur við hagsmunaaðila í greininni. Fulltrúar LÍÚ stukku fljótlega frá borði og hafa ekki komið að því síðan.

Eftir sátu þó flestallir aðrir hagsmunaaðilar (um 20 manns), samráðsnefndin hélt áfram störfum og mun nú vera á lokaspretti sinnar vinnu. Því er þó ekki að leyna að sú töf sem varð á störfum nefndarinnar gerir það að verkum að frumvarp um heildarendurskoðun fiskveiðistjórnarkerfisins mun ekki koma fram á yfirstandandi vori. Ég leyfi mér þó að vona að áætlun um innköllun og endurúthlutun geti litið dagsins ljós fyrir tilsettan tíma.

Ég gef mér það sem stjórnarþingmaður að ríkisstjórnin muni standa við það fyrirheit að sýna á spilin varðandi útfærsluna fyrir upphaf næsta fiskveiðiárs, og ekki degi síðar. Annað væri óásættanlegt með öllu.

En lítum þá á meginatriði málsins og byrjum á því sem allir virðast sammála um.

Það eru í  fyrsta lagi markmiðin. Þau eru að tryggja 1) ótvírætt eignarhald og fullt forræði þjóðarinnar yfir auðlindum hafsins, 2) þjóðhagslega hagkvæmni og sjálfbæra nýtingu, 3) jafnræði við úthlutun veiðiheimilda og þar með atvinnufrelsi í samræmi við álit mannréttindanefndar SÞ, og 4) að eyða óvissu um rekstrarskilyrði sjávarútvegsfyrirtækja með hlutlægum leikreglum og auknu gagnsæi við úthlutun veiðiheimilda.

Sameign þjóðar

Flestir virðast sammála um að fiskveiðiauðlindin sé og eigi að vera sameign íslensku þjóðarinnar. Því er brýnt, í ljósi reynslunnar, að festa ákvæði um þjóðareignina í stjórnarskrá.

Flestir hljóta að vera sammála um gildi þess að samræmi sé milli þess hvernig farið er með fiskveiðiauðlindina og aðrar þjóðarauðlindir á borð við orku og vatn.

Í skýrslu sem nýlega var unnin fyrir forsætisráðuneytið um auðlindanýtingu er talið brýnt að nýting auðlinda sé tímabundinn afnotaréttur sem ekki myndi eignarrétt. Enn fremur fyrir afnot af auðlindum skuli koma gjald sem renni til ríkisins. Þetta er í fullu samræmi við þá stefnumótun sem sett hefur verið fram um breytingar á kvótakerfinu.

Þroskaðri umræða

Fram hafa komið hugmyndir um að þeir sem nú stunda útgerð muni geta notið forleiguréttar að tilteknum hluta aflaheimilda. Sú umræða tengist hugmyndinni (einni af mörgum) um að innkalla allar aflaheimildir á einu bretti og endurúthluta til langs tíma, e.t.v. 15 ára gegn stigvaxandi leigugjaldi.

Þetta er eitt af því sem útfæra mætti í nánara samráði við hagsmunaaðila, en með þessu móti yrði eytt óvissu um afkomuhorfur, rekstrarumhverfi, fjárfestingar og markaði, svo dæmi sé tekið.

Ljóst má vera að fyrirhugaðar breytingar þurfa ekki að vera það þrætuepli sem ætla mætti af harkalegri umræðu liðinna mánaða. Eitt hefur nefnilega áunnist við þær tafir sem orðið hafa á störfum viðræðunefndarinnar – það er að umræðan hefur þroskast og línurnar skýrst.

Vonandi mun það fljótlega renna upp fyrir jafnvel hörðustu hagsmunaaðilunum að hér er til mikils að vinna, ef vel tekst til. Það veltur á vilja og réttsýni þeirra sem að málinu koma, ekki síst hagsmunaaðila sem nú eiga þess kost að vinna með stjórnvöldum.

Veldur hver á heldur.

Ólína Þorvarðardóttir

Egill Helgason birti í Silfrinu sínu grein sem hann skrifaði á ensku í Grapevine og kallaði Terrified Politicans. Þessi grein hér er svo sem bara skrifuð á íslensku og hún hefur hvergi birst fyrr, en ég ætla að kalla hana „Skíthræddir stjórnmálamenn“.

Heitið á greininni er nú eiginlega frekar til komið til að reyna að vekja athygli – en vegna þess að kona sé hrædd. Sannarlega er hún þó hugsi.

Stjórnmálamenn þiggja laun af skattfé til að hugsa um stjórnmál þann tíma sólarhringsins sem þeir eru með bestri meðvitund. Við höfum því sannarlega ástæðu til að vera hugsi yfir úrslitum sveitarstjórnarkosninganna.

Það er samt eitt að vera hugsi og annað að vera hissa. Ég er hreint ekkert hissa á úrslitum sveitarstjórnarkosninganna hér í Reykjavík.

Stjórnmálaflokkarnir lærðu ekki neitt af þeim miklu breytingum sem urðu í alþingiskosningunum síðastliðið vor. Héldu bara sínu gamla striki og þess vegna fær fjórflokkurinn þá útreið í kosningunum sem raun ber vitni.

Ár á Alþingi

Umræðuhefðin á Alþingi er frekar andstyggileg, þykir mér. Þar er helst lagt upp úr því að snúa út úr fyrir fólki og kveða það í kútinn. Þeim sem hugnast ekki að taka þátt í þeim leik eiga þann kost að blanda sér ekki í umræður nema að mjög mikið liggi við. – Væntanlega er það þó ekki mjög klókt til lengdar. Fólk getur haldið að kona hafi ekki mikið til málanna að leggja.

Það er ábyggilega mjög ólíkt að vera stjórnarþingmaður eða þingmaður í stjórnarandstöðu. Ég þekki bara það fyrra á eigin skinni og hef því ekki samanburð.

Líklegast fyllast stjórnarþingmenn of mikilli ábyrgðartilfinningu. Landsstjórnin er að reyna að gera sitt besta og þingmönnum finnst þeir verða að reyna að standa við bakið á henni – að minnsta kosti fyrir opnum tjöldum. Þó fólk reyni stundum að rífa kjaft á lokuðum fundum, eða til að nota orðfar Besta flokksins – á leynifundum.

Það skiptir máli að sýna samstöðu. Tala sem einn maður. Ekki láta í ljós óánægju með neitt, þar liggur styrkleikinn, segja menn. Líklegast er búið að fara með það út í öfgar.

Þingmenn í stjórnarandstöðu hafa frírra spil, þeir geta rifið kjaft út af öllu og engu og kannski notfæra þeir sér það í of ríkum mæli. Sumir þingmenn sem hafa verið lengi á þingi eru nú í fyrsta skipti í stjórnarandstöðu – og virðast ekki skilja hvað það er.

Þeir heimta samráð. Í þeirra munni þýðir samráð, að þeir eigi að ráða. Því miður endar þetta með því að ekki er hægt að tala við fólkið nema með yfirlýsingum. – Þá erum við aftur komin að upphafinu í þessum kafla. Umræðuhefðinni á Alþingi, sem mér þykir andstyggileg. En kannski verður kona að láta sig hafa fleira en gott þykir.

Fjórflokkurinn og fulltrúar þjóðarinnar

Þeir eru til á Alþingi sem virðast líta svo á að fjórflokkurinn eigi þar fimmtíu og níu fulltrúa og þjóðin fjóra. Þessi fjögur eru rétthafar þess að segja okkur hinum til syndanna.

Þau eru með lýðræðisumbótum og við á móti. Þannig vilja þau stilla því upp og fá málsmetandi menn í lið með sér. Nýjasta útspilið er að gera okkur öll tortryggileg vegna meðferðar á persónukjörsfrumvörpum sem liggja í allsherjarnefnd Alþingis.

Ég mótmæli málflutningi fulltrúa þjóðarinnar í þeim málum. Afstaða fólks til persónukjörs fer þvert á flokka. Það mun ekki auðvelda framgang þess máls að reyna að gera fulltrúa fjórflokksins tortryggilega í þeim efnum.

Sagan af frumvarpi um persónukjör

Róttæk tillaga um persónukjör var lögð fyrir Alþingi í haust. Þetta var stjórnarfumvarp. Dómsmálaráðherrann flutti málið. Málið fór til allsherjarnefndar. Fulltrúar ýmissa hópa komu og sögðu skoðun sína á málinu.

Þeir sem tókst best í að varna því að málið yrði afgreitt í vetur voru þeir sem sögðu að það væri of seint á ferðinni. Ekki væri hægt að taka upp nýja kosningaaðferð til sveitarstjórnarkosninga með þriggja eða fjögurra mánaða fyrirvara – flokkarnir væru búnir að halda prófkjör, sögðu einhverjir. Það var þá ástæðan!

Þeir sem tókst næstbest upp voru þeir sem sögðu að frumvarpið væri ekki nógu róttækt. Kjósendur ættu að geta kosið þvert á flokka. – Ég er sammála því, en hef miklar efasemdir um að slíkt frumvarp nái í gegnum þingið. Enda var þetta góð röksemd fyrir andstæðinga persónukjörs til að skjóta umfjöllun um málið á frest. – Um það væri óeining!

Á einum vetri hafa fulltrúar þjóðarinnar lært ýmis klókindabrögð í pólitík. Á föstudag settu þeir á fjalirnar skuespil í allsherjarnefnd. Þeir kröfðust þess að málið yrði afgreitt út úr nefndinni – núna. – Þeir vissu samt jafnvel og ég veit að málið hefur ekki verið rætt í nefndinni. Á fundum hennar hafa gestir flutt ólík sjónarmið, en nefndarmenn hafa ekki rætt málið.

Formaður nefndarinnar lýsti þeirri ætlan sinni að ræða málið á vinnufundum í ágúst svo málið gæti komið fyrir þingið í september. Nei, ekkert svoleiðis hér, voru viðbrögðin við þessu. Nú skyldi sýna innræti fjórflokksins svart á hvítu. Við viljum atkvæðagreiðslu og engar refjar!

Þegar fólk gerist svo ósveigjanlegt, þá er ekki um annað að ræða en greiða atkvæði – og það var gert.

Fréttir af vondu fólki birtust svo skömmu síðar. Þess var hvergi getið í þeim fréttaflutningi að atkvæði sumra að minnsta kosti voru með því fororði að formaður hygðist setja málið á dagskrá í ágúst.

Fimmflokkurinn

Fulltrúar þjóðarinnar eru fljótir að læra. Það sem skíthræddir stjórnmálamenn halda að þeim gagnist best er að gera aðra stjórnmálamenn eins tortryggilega og framast er unnt.

Það er rangnefni að tala um fjórflokkinn á Alþingi, við skulum tala um fimmflokkinn – því ljóst er að allir tileinka sér sömu vinnubrögðin.

Ég vona sannarlega að Besti flokkurinn sýni ekki þá frábæru námshæfileika sem fulltrúar þjóðarinnar á Alþingi hafa sýnt.

Valgerður Bjarnadóttir

Frá og með 30. maí 2010 er ég ekki lengur borgarfulltrúi í Reykjavík. Ég var kosinn með Reykjavíkurlista árið 2002 og aftur fyrir Samfylkingu 2006 og sagði ekki af mér þótt ég hafi verið í leyfi frá borgarstjórn síðustu þrjú ár.

Mér fannst gaman að vera borgarfulltrúi. Fyrir athafnasaman mann er nóg að gera í borgarstjórn og hafi maður mikið undir eins og ég er gaman að lifa. Félagar mínir treystu mér fyrir formennsku í menntaráði og menningarmálanefnd, og síðan stýrði ég borgarráði um hríð og var jafnvel forseti borgarstjórnar í eitt ár. Það síðasta var leiðinlegt.

Borgin krefst allrar athygli…

…og málefnin sem ég fór með voru mér hugleikin: Grunnskólar og leikskólar eru undirstöðumál í samfélagi okkar. Og ég naut þess að láta til mín og félaga minna taka í menningarmálum, ég trúi að Reykjavík sé og geti orðið menningarborg sem eftir er tekið. Og ég er montinn af friðargeisla Ono í Viðey.

Þetta voru skemmtileg fjögur ár þegar ég fékk atbeina fólks til að vinna að þessum málum og margir góðir félagar komu þarna að.

Katrín Jakobs var góður samstarfsmaður í menntaráði, bróðir hennar Ármann í menningunni, og síðar Svandís Svavarsdóttir þegar hún kom inn; svo ég nefni nú fólk úr öðrum flokkum. Kata og Vigdís Hauks fóru svo á þing.

Mér fannst aldrei leiðinlegt að hafa Gísla Martein í menningarmálanefnd og við Hanna Birna áttum samleið í mörgum ráðum, hún mildaðist ansi mikið þegar Björn Bjarna fór úr borgarstjórn og varð einhvern veginn – manneskjulegri. Hún er ágætlega skynsöm eins og yfirgnæfandi meirihluti þeirra sem ég vann með.

Ekki felli ég palladóma um eigin félaga, en satt að segja var tímabilið 2002-2006 erfitt fyrir Reykajvíkurlistann. Mér leið oft illa á þeim tíma. Þrír borgarstjórar, krísur og vesen. Maður þráði vinnufrið en alltaf kom þessi „pólitík“ upp. Við Kata náðum ágætlega saman um að syrgja þetta ástand.

Ég hélt að svona gæti ekki versnað, en þá tók við næsta kjörtímabil. Það sem nú er lokið. Mikil er skömm þeirra sem véluðu um þau mál. Fráleitt er að jafna sekt á alla, en fólkið sem gerði Ólaf F. að borgarstjóra þarf að undirbúa vel komu sína að hinu pólitíska Gullna hliði þar sem allt er skráð.

Ég vildi að ég hefði vitað margt sem ég nú veit og skil þegar ég hóf störf í borgarstjórn.

Um leið og ég óska þeim sem nýkjörin eru innilega til hamingju og heiti að hjálpa þeim öllum hvernig sem ég má, er ég með tillögur sem varða skipulag starfsins í borgarstjórn.

Nú er tækifæri til að breyta.

1) Það þarf ekki nauðsynlega að mynda „meirihluta“ í borgarstjórn sem lemur allt niður frá hinum, en ekki er komist hjá því að sameiginleg ábyrgð tiltekins meirihluta borgarfulltrúa sé tekin á því að færa fram og samþykkja fjárhagsáætlun. Ákveðin forysta þarf að vera, en borgarstjóri þarf ekki að starfa í gamla foringjaanda íhaldsins. Hann má alveg vera framkvæmdastjóri fyrir samhentum flokki.

Mér fannst Þórólfstíminn sýna að þetta er hægt ef allir vanda sig. Þau sem ná kjöri geta sammælst um meginstefnu og borgarstjóra, en leyft sér að rökræða og vera ósammála um aðra hluti. Og kallað allan hópinn til samráðs.

Það er ekki að ástæðulausu að ég nefndi Kötu og Svandísi, Hönnu Birnu og Gísla Martein, því við fjögur hefðum alveg getað fundið góðar lausnir á merkum málum ef við hefðum slappað af saman yfir bolla af grænu tei. Ég sakna þess að við gerðum það aldrei.

Arfleifð gamla tímans var of rík, þessi fjárans hefndarþorsti á báða bóga. Það þarf forystu um ákveðin lykilmál í stjórn borgarinnar, en óþarft er og til bölvunar að grafa ófærar víglínur um allt sem til framfara horfir.

2) Það þarf að hreinsa til í „fyrirtækjum“ borgarinnar. Það er ekki gott að borgarfulltrúar sitji í stjórn OR eða Reykjavíkurhöfn. (Ég var í stjórn OR í tæpt ár.) Mér fannst ekki eðilegt hvernig „kaupaukahvatinn“ réði skipan í þessi og önnur ráð, og ekki heldur hvernig þessi „fyrirtæki“ voru utan við lögsögu gagnsæi og siða sem tíðkast í borgarstjórn sjálfri.

Best er að flokkarnir skipi fulltrúa utan eiginlegs hóps borgarfulltrúa, en krefjist þess að greinargóðar skýrslur berist borgarráði. Eftirlitið mun batna. Fulltrúar sem setjast í stjórnirnar þurfa að hafa einhverja verðleika til að sýna út á við og nýta í starfi. Og svo verða þessi „fyrirtæki“, sem eru auðvitað bara borgarstofnanir, að lúta sömu reglum og aðrir um laun, hlunnindi, styrki, gjafir og ferðir og hvað það nú er sem skiptir máli eftir að fundi lýkur.

3) Ráð borgarinnar þurfa að sækja meira út fyrir sjálf sig. Efna til umræðu, fá endurgjöf frá grasrótinni, umhverfinu. Þetta hefur batnað og má batna enn. Í raun er ráð eins og menntaráð farvegur fyrir upplýsta skólamálaumræðu og stefnmótun, en ekki stimpill fyrir gefnar skoðanir.

Átakalínan á ekki að skera fundi í tvennt, samtakalínan má vera sú að sækja upplýsingar, rökræða og komast eða komast ekki að sameiginlegri niðurstöðu sem er upplýst og öllum skýr. Ég sakna þess að við Guðrún Ebba skyldum aldrei setjast niður saman og bera saman bækur utan sviðsljóssins.

4) Af einhverjum furðulegum ástæðum hefur fundarstjórn í borgarsalnum breyst í „virðingarstöðu“ sem kallast „forseti“. Þetta er tildurembætti sem versnar stöðugt eftir því sem hlunnindum og vitleysu er hlaðið utan á það og skiptir ekki máli hvort vinstri bavíanar eða hægri bavíanar vilja komast í það. (Smitsjúkdómur frá Alþingi.)

Fundarstjórn er einfalt mál sem leysist með aðstoð embættismanna. Bíll, Höfði, ræður og glamúr sem engin rök eru fyrir passa ekki inn í þessa mynd. Mér finnst að borgarstjóri eigi að hafa bíl og bílstjóra til umráða vegna vinnutengdra erinda. Aðrir ekki. Punktur.

5) Og já. Nú er tækifæri til að hætta að steypa hausa fyrrverandi borgarstjóra í mót og mála forseta borgarstjórnar á tveimur fermetrum sem ekkert pláss er fyrir hvort sem er. Ég ráðlegg þeim sem efast að skoða myndirnar af Albert Guðmundssyni og Magnúsi L. Sveinssyni sem hanga líklega uppi enn á pínlegum stað. Eftir allt fárið síðustu átta ár skulda borgarfulltrúar útsvarsgreiðenum að hætta þessari dellu. Sorrí Árni Þór. Sorrí Steinunn Valdís. Þetta er búið.

6) Og þá út í hverfin. Ég trúði á og trúi enn á aukið vald út í hverfin í gegnum hverfaráðin og þjónustustofnanir. Ég var formaður hverfisráðs Grafarvogs og kynntist fullt af fólki sem ég hefði ella aldrei kynnst sem borgarfulltrúi við Tjörnina. Og lærði heilmikið.

Hverfaráðin eiga að fá aukið hlutverk og við eigum að hleypa fleira fólki að. R-listinn byrjaði á þessu, en of feimnislega og fór sér hægt. Vonandi hefur þetta þróast og þroskast og má örugglega gera enn.

7) Um fundi borgarstjórnar ætla ég ekki að fjölyrða. En segi bara þetta: Stundum langaði mig að skríða undir borð þegar „umræðurnar“ fóru niður fyrir flórinn. Og var þó forseti! Aukin samvinna mun bæta þetta.

Svo er engin ástæða til að halda „næturfundi“ og maraþonumræður þótt fjárhagsáætlun sé í smíðum. Fundur tvo daga í röð á venjulegum vinnutíma þætti eðlilegt skipulag alls staðar – nema í borgarstjórn þar sem gamli tíminn lifir ennþá. Vonandi ekki lengi.

Ég spara ræðu mína um hve borgarstjórnarmálin hefur sett niður síðustu tvö kjörtímabil, og heldur lengur reyndar. Það er skömm að því hvernig margir hlutir hafa æxlast. Með nýju kjörtímabili og nýrri sól má laga margt af þessu.

Ef við höfum eitthvað lært er það að persónur og leikendur hverfa af sviði hraðar og örar en nokkurn órar fyrir.

Hver hefði trúað því fyrir kosningarnar 2002 að bæði Ingibjörg Sólrún og Björn Bjarnason yrðu horfin úr borgarstjórn nokkrum mánuðum síðar? Að þrír borgarstjórar sætu það kjörtímabil og FJÓRIR það næsta?

Hver hefði séð það fyrir þegar Steinunn Valdís varð borgarstjóri að nokkru síðar segði hún af sér þingmennsku á nýhöfnu kjörtímabili? Að Ingibjörg Sólrún yrði ráðherra um hríð og svo ekki meir? Að Björn Ingi – stjarnan í Framsókn – yrði frá að hverfa? Að bylting yrði gegn „gamla góða Villa“? Að Ólafur F. yrði borinn á gullstól og fengi svo rýting í bakið? Og svo áfram og áfram.

Ætli auðmýkt sé ekki næsta stoppistöð fyrir alla þá sem um hafa vélað í borgarstjórn síðustu ár?

Sjálfur fékk ég leyfi til að starfa tímabundið í Namibíu með þeim ásetningi að koma aftur og taka þátt í kosningum sem nú eru afstaðnar. Þau áform breyttust með nýjum og ögrandi verkefnum fjarri þessum vettvangi –  á öðrum sem líka er krefjandi. En. Nú fær maður að vinna að góðum málum án þess að þurfa rífast alla daga. Mæli með því.

Það breytir ekki því að mér finnst enn að tíma mínum í borgarstjórn hafi verið vel varið og ég lít stoltur um öxl yfir því sem vel tókst til og þakka það traust sem mér var sýnt.

Við nýkjörna borgarfulltrúa segi ég: Standið saman. Það er meira í húfi en nokkru sinni fyrr.

Stefán Jón Hafstein

Undanfarin ár og áratugi hefur þjóðfélagið flækst verulega. Hagstjórn, stjórnkerfi og stjórnsýsla, fjármálakerfið, framboð vöru og þjónustu, samskipti – á öllum þessum sviðum, og fleirum, hefur flækjustigið verið í veldisvexti. Meiri kröfur eru gerðar til sérfræðiþekkingar, sem aftur leiðir til aðgreiningar milli þekkingarsviða.

Almenningur hefur í auknum mæli þurft að treysta því, án þess að vita fyrir víst, að öryggi hans og velferð væru í góðum höndum sérfræðinga – „elítu“ á hverju sviði fyrir sig.  Meðan allt gekk vel var traustið fyrir hendi.  En eftir hrunið hvarf það eins og dögg fyrir sólu.  Elíturnar brugðust, flestar hverjar, og hinir meintu sérfræðingar voru ekki allir þar sem þeir eru séðir.

Í því andrúmslofti kemur ekki á óvart að framboð á borð við Besta flokkinn í Reykjavík hitti í mark.  Ímynd Besta flokksins er sú að þar fari „venjulegt“ fólk; fólk sem er ekki sérfræðingar og stendur utan stjórnmálaelítunnar.  (Reyndar er margt Bestaflokksfólk innan annarrar elítu, þ.e. menningarelítunnar, en það er önnur saga.)  Skilaboðin eru þau að sérfræðingum og gömlu elítunni sé ekki treystandi.  Þeir og hún tali ekki tungumál venjulegs fólks, hlusti ekki á það og nái ekki til þess.

Nú kann að vera úr vöndu að ráða, því þjóðfélagið verður áfram flókið.  Ég held að það sé ekki raunhæfur kostur að snúa til baka, t.d. í flækjustig 8. áratugar síðustu aldar.  Þá gat gengið upp að setja velþokkaða bændur í ráðherra- og bankastjóraembætti, enda var þá e.t.v. gerlegt fyrir sæmilega greinda þúsundþjalasmiði að setja sig inn í slík störf án viðeigandi menntunar eða reynslu sem heitið gat. En sá tími er liðinn og kemur ekki aftur.

Leiðin fram á við hlýtur fremur að vera sú að fara í róttækar stjórnkerfisumbætur, þannig að kerfið sé betur í stakk búið til að eiga við flókið nútímaþjóðfélag, og því sé treystandi fyrir öryggi og velferð almennings.  Það gæti til dæmis verið samkvæmt eftirfarandi prógrammi:

* Kosið verði til stjórnlagaþings í haust í almennum kosningum.  Þar verði um persónukjör að ræða án formlegra afskipta flokka, sbr. stjórnarfrumvarp sem liggur fyrir Alþingi.

* Stjórnlagaþing starfi með opnum hætti. Lykilatriði sem ná þarf fram í nýrri stjórnarskrá eru m.a. aðskilnaður löggjafar- og framkvæmdavalds, þar sem forsætisráðherra er kosinn beinni kosningu og tilnefnir ráðuneyti sitt á faglegum grundvelli; auknir möguleikar til persónuvals í þingkosningum; og að landið verði eitt kjördæmi.  (Minni í þessu sambandi enn á hugmyndir Vilmundar Gylfasonar.)

* Að loknu stjórnlagaþingi kemur uppkast að nýrri stjórnarskrá til Alþingis, sem vonandi samþykkir hana, en við það verður þingrof og nýjar kosningar (skv. gamla kerfinu).  Hið nýja þing staðfestir síðan (vonandi) aftur hina nýju stjórnarskrá, sem verður þá grunnur enn nýrra kosninga samkvæmt nýju fyrirkomulagi – bæði til þings (í einu kjördæmi, með persónukjöri) og til að kjósa forsætisráðherra.

Þá er loks komið á framtíðar stjórnkerfi sem að mínu mati mætir kröfum nútímans, dregur úr óæskilegum eiginleikum núverandi flokkakerfis, og getur endurheimt traust almennings.

Þessa leið þarf að ákveða og varða sem fyrst þannig að fólk geti haldið í trúna á samfélagssáttmálann og lýðræðisskipulagið í landinu. Að öðrum kosti myndast tómarúm sem eitthvað mun verra en Besti flokkurinn gæti orðið til að fylla í.

Vilhjálmur Þorsteinsson

Á einu augabragði umturnast nú jafnvel besta fólk í ýmsum flokkum og heimtar bæði blóð og hausa eftir óhagstæð kosningaúrslit.

Í Samfylkingunni eru þeir greinilega til, sem vilja láta Jóhönnu Sigurðardóttur fjúka í refsingarskyni fyrir uppreisn almennings gegn flokkakerfinu og að einhverju leyti mistök forystumanna Samfylkingarinnar í einstökum sveitarfélögum.

Ég les að Sigmundur Ernir Rúnarsson alþingismaður vilji „finna nýja flokksforystu“ og Bergvin Oddsson hafi á framkvæmdarstjórnarfundi á mánudaginn látið bóka þann vilja sinn að halda landsfund í haust, m.a. til að grasrótinni gefist kostur á að ræða störf flokksins og „kjósa forystu hans“.

Það er erfitt að lesa neitt annað út úr slíkum ummælum en að þau beinist gegn Jóhönnu Sigurðardóttur. Kannski beinast þau gegn fleirum, en það er mun óljósara. Hvað Jóhanna Sigurðardóttir hefur til saka unnið er mér hulin ráðgáta.

Jóhanna hefur alla tíð átt sér ákveðin baráttumál. Hún hefur barist fyrir auknum jöfnuði í samfélaginu og bættum aðstæðum þeirra sem hafa búið við lakari kjör en aðrir. Hún hefur barist fyrir auknu lýðræði og lagði fram tillögu um stjórnlagaþing, löngu fyrir daga hruns og búsáhaldabyltingar.

Og hún tók líka snemma upp baráttuna fyrir opnu bókhaldi stjórnmálaflokka og reglum um styrkveitingar.

Jóhanna Sigurðardóttir hefur í sem stystu máli áratugum saman talað fyrir flestum þeim umbótum sem svo margir landsmenn kalla nú eftir.

Hún talaði að vísu löngum fyrir daufum eyrum, en í því efni held ég að blóðfíklarnir þurfi að leita uppi einhverja aðra sökudólga en hana sjálfa.

Sæmilega skyni borið fólk á að geta gert sér grein fyrir því hjálparlaust, að sú uppreisn sem kjósendur gerðu á laugardaginn, beindist miklu fremur gegn stjórnmála- og flokkakerfinu í heild, en einhverjum tilteknum einstaklingum.

Tap Samfylkingarinnar í Reykjavík má líklega að mestu rekja til þessarar uppreisnar. Hrunið á Akureyri hefur aftur á móti verið fyrirséð í 4 ár. Félagshyggjuflokkur sem vill vera stór á ekki að spyrða sig saman við Sjálfstæðisflokkinn.

Þarf að margtyggja þetta ofan í fólk?

Ég hef reyndar síður en svo neitt á móti því Samfylkingin haldi landsfund og get t.d. tekið undir með Merði Árnasyni, sem í DV segist telja rétt að halda hann þegar umbótanefnd flokksins hefur skilað af sér. Það er einmitt bæði eðlilegt og nauðsynlegt að ræða niðurstöður hennar á landsfundi.

En þeir, sem nú heimta hausa á silfurfati, hafa ekki fattað hvað gerðist á laugardaginn og ættu satt að segja að leggja eigin haus í bleyti um stundarsakir. Það hvarflar þó trúlega ekki að svo blóðþyrstum mönnum. Þeir heimta blóð og hausa – á einu augabragði.

Á einu augabragði. Var það ekki þannig sem Sigmundur Ernir komst að orði í einni snjöllustu þingræðu sögunnar?

Jón Daníelsson

Viðbrögð einnar ónefndrar ungvinstrigrænnar fésbókarvinkonu minnar við hruninu á fylgi flokksins í borgarstjórnarkosningunum í Reykjavík sl. laugardag voru í því fólgin að lýsa því yfir í stöðunni sinni að hún væri hrifnari af sóleyjum en fíflum.

Við þessu er í sjálfu sér ekkert að segja, hver hefur rétt til að vera haldinn eins flokksblindri sjálfsréttlætingu og hann kýs.

En ég fékk það nánast á tilfinninguna að á kosningaskrifstofu VG hljóti að vera töfraspegill sem með reglulegu millibili er spurður: „Spegill, spegill, herm þú mér / hvaða flokkur bestur er.“

Vitaskuld getur svar spegilsins aðeins verið í því fólgið að spegla það sem honum er sýnt.

Komi svo í ljós að flokkurinn fari úr 13,5% fylgi niður í 7%, þá hafa einfaldlega 93% kjósenda rangt fyrir sér. Spegillinn sagði þeim það. Spegillinn sagði þeim alla vega ekki að oddvitinn þeirra hefði hrakið helming kjósenda frá flokknum.

Ástæðunnar hlýtur því að vera að leita í því hvað kjósendur eru mikil fífl.

Á kosninganóttina sagði önnur ungvinstrigræn vinkona mér að henni þætti sorglegt að Sóleyju skyldi vera refsað á þennan hátt fyrir að vera feministi.

Ég hef fréttir handa henni. Sóleyju var ekki refsað fyrir að vera feministi.

Flokknum var refsað fyrir að velja sér oddvita sem ófær er um annað en að leggja einatt, með þindarlausu offorsi, kvenpíslarvætti og helmingaskipti kynjanna að jöfnu við kvenfrelsi og afgreiða, eins og hún eigi persónulega einkarétt á hugtakinu, alla aðra túlkun feminisma sem ranga.

Önnur túlkun sést nefnilega ekki í töfraspeglinum hennar. Þetta er því eins og að segja að þeir sem ekki fíli kæsta skötu hljóti að hata sjávarfang.

Halló! Það er ekki sjórinn sem er vandamálið. Það er fnykurinn.

Svo sanngirni sé gætt er þó rétt að benda á að ekki aðeins Vinstrigrænum var refsað í Reykjavík. Úrslit kosninganna í heild voru áfellisdómur kjósenda yfir íslenskum sjórnmálum. Allir hefðbundnir sjórnmálaflokkar fengu á baukinn.

Í Hafnarfirði, þar sem fjórflokkurinn var einn í framboði, kaus ríflega þriðjungur kjósenda að sitja heima og af þeim sem mættu á kjörstað kusu 14,6% að skila auðu, 130 kjósendum meira en kusu VG. Kjósendur ældu á fjórflokkinn.

Önnur villa sem vinstrigræn eru haldin er sú að þeir séu ekki hluti af fjórflokknum. Fjórflokkurinn sé ekki til, hann sé illgjörn lygi andstæðinga VG til að draga þá ofan í svaðið með hinum flokkunum. VG hafði engin völd, kom ekki að hruninu og er því að mati þeirra gersamlega „stikkfrí“ frá allri ábyrgð á þeim hörmungum sem flokksræðið á Íslandi leiddi yfir þjóðina.

Þetta er alrangt.

Fjórflokkurinn er staðreynd sem verið hefur við lýði á Íslandi, með litlum breytingum, eins lengi og ég man, þótt hann hafi vissulega að ytra formi tekið breytingum með tilfærslu einstaklinga, nafnabreytingum og kennitöluflakki stjórnmálahreyfinga þegar Alþýðuflokkur og Alþýðubandalag urðu að Samfylkingu og VG.

VG er óaðskiljanlegur og innmúraður hluti af kerfinu sem kjósendur höfnuðu. Það að VG hafi ekki haft nein völd breytir engu um það. Kerfið gerði aldrei ráð fyrir því að þeir hefðu nein völd hvort sem er, nema í stutta stund í einu á meðan hinir flokkarnir þurfa frí til að gróa sára sinna. Og kerfið er að virka.

VG er nefnilega eins og matrixið við hliðina á matrixinu, sérútbúið fyrir þá sem verða að hafa það á tilfinningunni að þeir séu ekki í matrixi. Þeir eru frávikið sem tölfræðin gerir ráð fyrir og tekur með í reikninginn.

Þeir eru lopapeysuhippahólfið í kerfinu sem þjónar þeim tilgangi að þeir sem eru á móti kerfinu geti verið hluti af því án þess að fatta það.

Þótt þeir hafi ekki haft völd breytir það engu um þá staðreynd að í aðdraganda hrunsins stuðluðu þau staðfastlega að áframhaldandi stöðugleika kerfisins, með því að sýna að innan þess rúmast víst áhyggjur af litnum á ábreiðunum á fæðingardeildinni, súludansi í Kópavogi og skorti á nýjum og framsæknum hugmyndum um list í opinberu rými.

Þeir voru því alveg jafnmiklir leikarar í hildarleiknum og allir hinir, þótt þeim hafi verið tæpkastað í hlutverk fíflsins.

Niðurstaða kosninganna er ekki sú að kjósendur sé andfeminískir kvenhatarar. Niðurstaðan er ekki heldur sú að fólk flykki sér um leikara og poppstjörnur án þess að vita fyrir hvað þær standi.

Fólk veit af biturri reynslu fyrir hvað kerfið stendur og kaus því hvað sem er annað, í trausti þess að hvað svo sem hið óþekkta standi fyrir hljóti það að vera skárra, þótt ekki nema sé vegna þess að með því er kerfinu sagt stríð á hendur.

Og vinstrigræn geta ekki þvegið hendur sínar af aðildinni að kerfinu.

Góðu fréttirnar eru auðvitað þær að í Reykjavík nýtur hin nytsama lækninga- og matjurt fífilllinn fimmfalt meiri vinælda en litfagra illgresið sóley. Og það er ekki vegna þess að kjósendur séu fífl.

Fíflið hlýtur að vera sá sem var allsendis ónæmur á hina þungu undiröldu í þjóðfélaginu og klórar sér svo í hausnum eftir á, gjörsamlega orðlaus af forundran yfir því að fólk skuli ekki taka mark á töfraspeglinum hans.

Davíð Þór Jónsson

Nú er ljóst að Besti flokkurinn, sem upphaflega var yfirlýst grínframboð, var í rauninni rammasta alvara allan tímann. Þetta var smám saman að koma í ljós dagana fyrir kosningar, en jafnframt mátti greina að frambjóðendurnir virðast hafa hjartað á réttum stað.

Um það vitnar t.d. sá ágæti brandari að bjóða Reykvíkingum að ættleiða útigangsmenn, sem Einar Örn Benediktsson útskýrði vel í gær.

Þótt Besti flokkurinn skilgreini sig ekki á vinstri/hægri-kvarðanum virðist síður en svo standa til að mynda meirihluta með Sjálfstæðisflokknum. Fregnir af meirihlutaviðræðum við Samfylkinguna eru að vísu fremur óljósar ennþá og ég er reyndar ekki viss um að það sé sniðug hugmynd fyrir borgarfulltrúa Besta flokksins að mynda formlegan meirihluta.

Þegar fyrir liggur að Besti flokkurinn er fjölmennasti borgarstjórnarflokkurinn er ekkert óeðlileg krafa að borgarstjórastóllinn komi í hlut Jóns Gnarr. Og þótt hann sé ekki atvinnumaður í stjórnmálum er ekkert því til fyrirstöðu að hann geti orðið hinn ágætasti borgarstjóri. Það er heldur engin ástæða til að ætla að borgarfulltrúar Besta flokksins séu nokkuð ófærari til þess en aðrir, að taka skynsamlegar ákvarðanir.

Árangur Besta flokksins í kosningunum er mikill skellur fyrir aðra flokka í borginni. Framsóknarflokkur og Frjálslyndir þurrkast alveg út og Sjálfstæðisflokkur, Samfylking og VG tapa miklu fylgi. Þetta er mjög skýr krafa frá stórum hluta kjósenda um breytingar, ekki síst um breytta starfshætti.

Stjórnmálamenn verða að taka þetta alvarlega og af auðmýkt. Og þótt það hafi jafnan verið til siðs að mynda formlegan meirihluta eftir kosningar, eru það síður en svo sjálfsögð vinnubrögð. Enn síður eru það sjálfsögð vinnubrögð að minnihlutinn sé sjálfkrafa á móti flestum eða öllum málum meirihlutans og meirihlutinn felli að sama skapi allar tillögur frá minnihlutanum.

Þetta er gamall ósiður og á sinn þátt í vaxandi óánægju almennings og áhugaleysi á stjórnmálum. Áhugaleysi á stjórnmálum er slæmt fyrirbrigði og veldur því að stór hluti þjóðarinnar tileinkar sér ekki neina sérstaka skoðun á mörgu því sem í raun skiptir hvað mestu. Æ fleiri svara aldrei þeirri grundvallarspurningu hvers konar samfélag það vill að byggjum.

Það væri þannig nokkuð merkileg tilraun fólgin í því að gera Jón Gnarr að borgarstjóra í Reykjavík, en sleppa því alveg að mynda formlegan meirihluta. Þannig þyrftu borgarfulltrúarnir að leggja meiri áherslu á samvinnu, en minna færi fyrir því eilífa rifrildi og skítkasti sem ég held að sé komið alveg nóg af.

Ég held að þetta væri fyllilega tilraunarinnar virði.

Jón Daníelsson

Eins og Mörður Árnason hefur bent skilmerkilega á, þá eru úrslitin í kosningunum á laugardag þau langverstu sem Samfylkingin hefur séð í Reykjavík frá upphafi vega. Og langverstu er hreint ekki ofmælt.

Við þetta má bæta að fyrir mánuði vildu 30 prósent Reykvíkinga að Dagur B. Eggertsson yrði borgarstjóri, en um 37 prósent vildu Hönnu Birnu Kristjánsdóttur.

Hófst þá kosningabaráttan.

Þegar henni lauk vildu 20 prósent borgarbúa Dag í embættið, en 40 prósent Hönnu Birnu, allnokkru fleiri en vildu Jón Gnarr.

Þetta er því miður saga kosningabaráttu Samfylkingarinnar fyrir síðustu tvennar borgarstjórnarkosningar. Flokkurinn gerði fátt annað en að tapa fylgi eftir að baráttan hófst.

Nújæja.

Að fengnum langverstu úrslitunum á laugardag sagði oddviti Samfylkingarinnar þau vera skýr skilaboð kjósenda um breytingar og að hann sem forystumaður í flokknum tæki þau til sín.

Hárrétt hjá honum, en hvað skyldi það merkja þegar frekar er spurt?

Jú, hann bætir við að það sé rökrétt og mikilvægt að Samfylkingin (sumsé hann) hafi forystu um þessar breytingar.

Samhengið í þessari röksemdafærslu verður hver og einn að skilja eins og hann hefur vit til.

Víkjum þá að öðru.

Nú berast fregnir af því að Hjálmar Sveinsson, fjórði maður á lista Samfylkingarinnar, íhugi að hætta þátttöku í stjórnmálum, rétt nýkominn á vettvang. Fjórða sætið hefði átt að vera gulltryggt borgarfulltrúasæti, en það átti fimmta sætið að vísu líka að vera árið 2006.

Hjálmar segir m.a.: „Ef maður nær ekki þeim árangri sem maður ætlar sér, þá íhugar maður sína stöðu.“

Það er nú svo. Mikil blessun væri að fleiri hefðu svo raunsæjan þankagang.

Við þessar aðstæður er hér oggolítil tillaga:

Hvernig væri nú að oddviti Samfylkingarinnar í Reykjavík íhugaði sína stöðu – því varla hefur hann náð þeim árangri sem hann ætlaði, hvorki nú né árið 2006? –, stæði upp úr sæti sínu og hleypti Hjálmari Sveinssyni að í borgarstjórn?

Það væri sannarlega að bregðast við kröfum um breytingar. Það væri sannarlega að hafa forystu um breytingar.

Og það sem meira er: Í slíkri breytingu væri fólgið raunverulegt innihald.

Karl Th. Birgisson