Vatnalögin mega ekki taka gildi
Eftir Skúla Helgason
Eitt stysta þingmál vetrarins er jafnframt eitt það mikilvægasta fyrir framtíðarhagsmuni þjóðarinnar. Meginefni frumvarpsins rúmast í einni setningu: Vatnalög, nr. 20/2006, með síðari breytingum, falla brott. Jafnframt eru felld úr gildi lög um breytingar á lögum um varnir gegn landbroti.
Kýrskýrt.
Engar málalengingar. Málið dautt.
Efnisatriði málsins snerta að vonum viðkvæman streng í brjósti þjóðarinnar og varða grundvallarspurningar í stjórnmálum um eignarhald á auðlindum náttúrunnar. Allir sem fylgst hafa með umræðum um málið undanfarna daga, á netinu og í öðrum fjölmiðlum sjá að eignarhald á vatni vekur heitar tilfinningar meðal landsmanna og það er engin furða.
Ég er þeirrar skoðunar að ekkert verkefni stjórnmálanna sé mikilvægara til lengri tíma litið en að tryggja þjóðareign á sameiginlegum auðlindum, sem þetta land okkar býr yfir.
Meirihluti iðnaðarnefndar fjallaði vandlega um frumvarpið og reyndar alla sögu vatnalöggjafar á Íslandi frá þjóðveldisöld og styður þá leið sem iðnaðarráðherra lagði upp með, af afnema vatnalögin frá 2006 og leysa þar með fyrir fullt og allt úr þeirri réttaróvissu sem ríkt hefur um afdrif hinna umdeildu vatnalaga allt frá árinu 2006.
Grafið undan almannahag
Samanburður á gildandi vatnalögum frá 1923 og þeim sem ætlað var að koma í staðinn leiðir í ljós að megináhrif þeirra yrðu að styrkja réttindi landeigenda á kostnað réttinda almennings. Í vatnalögunum 2006 eru öðlast landeigendur í fyrsta sinn formlegan eignarrétt á vatni í eignarlöndum sínum, í stað þess að hafa umráða- og hagnýtingarrétt eins og verið hefur frá 1923 og raunar frá örófi.
Talsmenn þáverandi ríkisstjórnarflokka, Sjálfstæðisflokks og Framsóknarflokks, hafa frá fyrstu tíð reynt að draga úr mikilvægi þessarar breytingar – hafa kallað hana formbreytingu án efnisbreytingar – en sjónarmið þeirra hafa verið gagnrýnd harðlega .
Þannig er athyglisvert að jafnvel lögspekingar sem lýstu sig efnislega sammála breytingunni, eins og Eiríkur Tómasson, létu að því liggja að lögin gengju of langt í að styrkja stöðu landeigenda á kostnað almannahagsmuna, eða eins og segir í áliti Eiríks:
„Vegna þess fortakslausa orðalags, sem þar er að finna, er það hins vegar að mínum dómi enn brýnna en áður að setja þessum eignarrétti skorður í lögum og þá með ótvíræðum hætti, áður en eða um leið og hin nýju lög taka gildi, ef vilji löggjafans stendur til þess. Að öðrum kosti er næsta víst að eignarrétturinn yrði ekki skertur frekar með síðari lagasetningu, nema með því að gjalda eigandanum bætur…“
Í þessum orðum eru fólgin mikilvæg sannindi því eitt af því sem gerði vatnalögin frá 1923 að vandaðri löggjöf var það góða jafnvægi sem þar var myndað milli réttinda almennings og réttinda landeigenda. Landeigendum var tryggður hagnýtingarréttur en með skýrum takmörkunum sem tryggðu réttindi almennings til aðgangs að vatni, til baða, til umferðar um vatn og svo framvegis.
Þessu jafnvægi var raskað með alvarlegum hætti í vatnalögunum 2006 og þess vegna var rofinn friður um skipan vatnamála sem ríkt höfðu í landinu í rúm 80 ár. Það er því holur hljómur í þeim málflutningi Sjálfstæðismanna að afnám vatnalaganna í dag feli í sér rof á sáttagjörð. Með afnámi laganna er þvert á móti skapaður grundvöllur fyrir nýja sátt um þessa mikilvægustu auðlind þjóðarinnar því þá höfum við hreint borð við að skapa nýja heildstæða löggjöf um vatnið, sem tryggir eignarhald almennings á auðlindinni og takmarkaðan hagnýtingarrétt landeigenda.
Hvað er í húfi?
Iðnaðarnefnd skilaði af sér meirihlutaáliti síðastliðinn föstudag og síðan höfum við beðið þess að málið kæmist á dagskrá. Tíminn til að leysa málið er naumur, því vatnalögin frá 2006 taka gildi 1. júlí næstkomandi nema Alþingi afnemi þau lög eða fresti gildistöku þeirra. Um þetta er nú tekist á vettvangi formanna flokkanna og vonandi finnst á málinu lausn í dag eða á morgun.
Ég segi fyrir minn hatt að Alþingismenn eru að bregðast þjóð sinni ef þeir tryggja ekki að vatnalögin frá 2006 komist aldrei til framkvæmda.