Ekki að gera ekki neitt?
Eftir Skúla Helgason
Atvinnumálin eru eitt brýnasta viðfangsefni stjórnvalda um þessar mundir. Þar mun mestu skipta hvernig gengur að skapa eðlilegt rekstrarumhverfi fyrirtækja í landinu, ná vöxtum á par við það sem þekkist hjá siðmenntuðum þjóðum, liðka fyrir fjárfestingum og að sjálfsögðu ná niðurstöðu í Icesave-málinu.
Enginn vafi er á því að sú töf sem orðið hefur á lausn Icesave stendur í vegi fyrir erlendri fjárfestingu inn í landið, lánafyrirgreiðslu til orkufyrirtækja sem hyggja á nýfjárfestingar o.s.frv.
Segja má að Ísland sé nú á alþjóðavettvangi fórnarlamb þeirrar orðsporsáhættu sem íslensku bankarnir taka um þessar mundir með því að færa stórfyrirtæki aftur í hendur útrásarvíkinga. En á meðan Icesave-skrímslið skríður eru þó ýmsar aðgerðir í gangi og framundan í atvinnumálum.
Á fjórða þúsund störf
Þann 6. mars 2009 kynnti ríkisstjórnin aðgerðir í atvinnumálum. Þar voru nefnd til sögunnar 18 verkefni af fjölbreyttu tagi sem áttu að skapa 4.100 ársverk á nokkrum misserum. Að auki voru tilgreind verkefni í orkugeiranum sem áttu að skapa 2.000 ársverk næstu fjögur árin eða svo.
Nú tæpu ári síðar liggur fyrir yfirlit um árangurinn. Alls hafa 2.400 störf orðið til auk afleiddra starfa sem ætla má að séu vel á annað þúsund talsins.
Það má því fullyrða að átakið hefur þegar skilað á fjórða þúsund störfum. Þau greinast með þeim hætti að í byggingariðnaði hafa orðið til um 730 störf, einkum vegna byggingar tónlistarhúss og endurbóta á leiguhúsnæði fyrir stofnanir ríkisins.
Þá eru ótalin störf sem skapast hafa vegna hækkunar á endurgreiðsluhlutfalli virðisaukaskatts vegna endurbóta á íbúðahúsnæði. Þær endurgreiðslur hafa aukist um 140 milljónir króna milli ára þrátt fyrir hrunið og þó það komi vitanlega ekki í veg fyrir samdrátt í byggingariðnaði má ætla að aðgerðin hafi a.m.k komið í veg fyrir enn frekari samdrátt.
Framar vonum í skapandi greinum og nýsköpun
Sumar af aðgerðum ríkisstjórnarinnar hafa gengið framar vonum. Áætlað var að 130 störf myndu verða til vegna hækkunar á endurgreiðslu kostnaðar vegna kvikmyndaverkefna. Niðurstaðan er mun betri eða 780 störf.
Þróunarverkefni í ferðaþjónustu hafa þegar skilað 80 störfum og stefna í að verða 300 í lok næsta árs, sem er sexfalt meira en áætlanir gerðu ráð fyrir. 200 störf hafa skapast í nýsköpunarfyrirtækjum við að ráða sérfræðinga af atvinnuleysisskrá, önnur 200 störf í frumkvöðlasetrum og svo mætti áfram telja.
Enginn vafi leikur á því að mikil sóknarfæri eru í þessum greinum atvinnulífsins og mun nýr fjárfestingarsjóður ferðaþjónustunnar með 500-700 milljóna króna veltu á ári hleypa enn meiri krafti í þessa grein.
Hægagangur í orkugeiranum
Það veldur vonbrigðum að tiltekin verkefni í orkugeiranum hafa ekki náð fram að ganga undanfarið ár. Þar munar mestu um Búðarhálsvirkjun sem átti að skila 800 störfum á byggingartímanum. Þar strandar enn á því að Landsvirkjun skortir fé til framkvæmda og hafa viðræður þeirra við lífeyrissjóðina ekki skilað árangri.
Mikið er rætt um álver í Helguvík en þar hefur Norðuráli sömuleiðis ekki tekist að ljúka fjármögnun og orkuöflun. Það er rangt hjá stjórnarandstöðunni að kenna stjórnvöldum um að þessi verkefni hafa ekki komist til framkvæmda. Vandinn tengist fyrst og fremst skorti á fjármagni orkufyrirtækjanna til nýframkvæmda annars vegar og hins vegar skorti á orku á suðvesturhorninu til að knýja ný iðjuver. Það er fráleitt að kenna stjórnvaldsákvörðunum umhverfisráðherra um þá töf sem orðin er á framkvæmdunum.
Orkuskorturinn hefur reyndar þá hliðarverkun að standa nýsköpun atvinnulífsins fyrir þrifum, því ýmiss konar grænn vistvænn iðnaður kemst ekki til framkvæmda þar sem orkan er af skornum skammti eða þá að það litla sem til skiptanna er, er frátekið í álver.
Uppbygging gagnavera (annarra en Verne Global) og hreinkísilverksmiðja er í biðstöðu af þessum sökum. Mikilvægt er að losa þennan flöskuháls á allra næstu mánuðum.
Stórframkvæmdir
Bygging nýs Landsspítala er í réttum farvegi. Þetta er stærsta fjárfestingarverkefni næstu ára, rúmlega 50 milljarðar að umfangi sem væntanlega mun skapa yfir þúsund störf á byggingatímanum. Forvali vegna hönnunarsamkeppni spítalans lauk í síðasta mánuði og hafa fimm teymi með yfir 700 íslenskum sérfræðingum á byggingarsviði, arkitektar, verkfræðingar, tæknifræðingar og fleiri sviðum verið valin til að taka þátt í hönnunarsamkeppni sem lýkur í sumar.
Þetta er mikilvæg innspýting í geira sem hefur verið í mikilli lægð frá bankahruni. Niðurstöður samkeppninnar ættu að liggja fyrir í byrjun júlímánaðar.
Stjórnarflokkarnir hafa forgangsraðað stórframkvæmdum í vegamálum og nú er þverpólitísk nefnd að störfum við að ræða upptöku og útfærslu veggjalda til að standa undir þeim fjárfestingum.
Þar eru efst á blaði: tvöföldun Suðurlandsvegar og Vesturlandsvegar en samkvæmt upplýsingum frá samgönguráðuneyti stendur til að fara í útboð vegna fyrstu áfanga þessara verkefna strax í apríl.
Samgöngumiðstöðvar í Reykjavík og á Akureyri eru sömuleiðis á teikniborðinu, framkvæmdir sem losa ríflega 2 milljarða króna og gætu hafist strax í vor.
Ekki búið enn
Skyldur stjórnvalda á þessum þrengingatímum eru ekki síst við þær þúsundir Íslendinga sem ganga atvinnulausar og þar þarf vissulega að gera enn betur en gert hefur verið. Ég mun í næstu grein rekja þau úrræði sem ríkisstjórnin hefur nýlega samþykkt að hleypa af stokkunum í þessu efni, en stjórnvöld undirbúa að auki frekari aðgerðir til að vinna gegn atvinnuleysinu.